Bazylika Matki Bożej Anielskiej

Sanktuarium Matki Bożej Kalwaryjskiej

Klasztor Bernardynów (OFM)

Matka Boża Kalwaryjska
koronowana
15 sierpnia 1887 roku

data nadania tytułu bazyliki mniejszej 
30 kwietnia 1980 roku  

Archidiecezja Krakowska

Historia Kalwarii Zebrzydowskiej rozpoczyna się w roku 1600. Na miejscu, gdzie obecnie są dróżki kalwaryjskie wraz z klasztorem i wszystkimi kościołami i kaplicami, rozciągał się wtedy las i leśne polany. Cały ten teren należał do dóbr dziedzicznych Mikołaja Zebrzydowskiego, ówczesnego wojewody krakowskiego. Zebrzydowski był równocześnie starostą lanckorońskim i mieszkał w zamku, który znajdował się na szczycie lanckorońskiej góry dominującej nad cała okolicą. W wymienionym roku Zebrzydowski postanowił wybudować na górze Żarek kaplicę Świętego Krzyża według modelu kaplicy Golgoty w Jerozolimie, jaki niedawno otrzymał. Rok później 4 października 1601 roku ukończoną kaplice uroczyście poświęcił nuncjusz papieski Klaudiusz Rangoni w towarzystwie biskupa krakowskiego Bernarda Maciejowskiego, licznego duchowieństwa i szlachty. Kaplica miała służyć prywatnej pobożności Wojewody i jego rodziny. Ale już w sam dzień poświęcenia fundator postanawia wybudować tu jeszcze kaplicę Grobu Chrystusa oraz w pobliżu mały klasztor OO. Bernardynów, którzy mają być opiekunami tych kaplic. Uzyskawszy zgodę zakonu na objęcie tego miejsca, Zebrzydowski sporządza akt fundacji i darowizny części góry Żarek i miejsca, gdzie obecnie znajduje się klasztor. Dokument był wystawiony pod datą 1 grudnia 1602 roku. Akt ten został następnie zatwierdzony przez biskupa krakowskiego i króla Zygmunta III w roku 1603. W tym też roku 2 sierpnia, w święto Matki Boskiej Anielskiej, położono uroczyście kamień węgielny pod nowy kościół i klasztor.
Plany tej budowli sporządził architekt jezuicki Jan Maria Bernardoni. Budowa kościoła i klasztoru rozpoczęła się dopiero w roku 1604. Zebrzydowski dopatrzył się w swych dobrach znacznego podobieństwa terenu do położenia Jerozolimy. Góra Żarek z istniejącym już kościołem Krzyża świętego przypominała wzgórze Golgoty, rzeczka Skawinka – jerozolimski potok Cedron, góra lanckorońska – Górę Oliwną. Ksiądz Feliks Żebrowski, wychowawca syna Wojewody, rozmierzył teren i dopomógł Wojewodzie do ustalenia miejsc poszczególnych stacji.
Tak więc z pierwotnej i skromnej intencji budowy małej kapliczki świętego Krzyża doszło do wielkiego pomysłu budowy Dróg Męki Pańskiej od Wieczernika do Grobu Chrystusa. Współpracownikiem i wykonawcą jego zamierzeń stał się Paweł Baaudarth, który sporządził plany wszystkich kościołów i kaplic, doglądał prac i ich wykonania. Na przestrzeni lat 1604–1609 wybudowano kościół klasztorny obejmujący prezbiterium kościoła obecnego i klasztor również o połowę mniejszy niż dzisiejszy. Konsekracji kościoła dokonał biskup krakowski Piotr Tylicki w październiku 1609 roku. Przejmując te obiekty na rzecz Kościoła przekazał je w używanie zakonu oo. Bernardynów.
W wielkim ołtarzu umieszczono srebrną figurę Matki Bożej Anielskiej poświęconą przez papieża Sykstusa V. Na przestrzeni lat 1605–1611 stanął Ratusz Piłata, Grób Pana Jezusa, Ogrojec, Pojmanie, Pałac Annasza, Kajfasza wraz z kaplicą podziemną zwaną Piwnicą, Pałac Heroda. W następnych latach 1611–1615 powstała kaplica Grobu Matki Bożej w kształcie sarkofagu, Domek Matki Bożej, Włożenie Krzyża, Wieczernik i Wniebowstąpienie. Lata 1616–1617 były pracowite. Powstaje kaplica płaczu, zwana Sercem Maryi, kaplica Drugiego Upadku zwana również Bramą Zachodnią, kaplica świętego Rafała. Już poza terenem dróżkowym w lesie ponad kościołem Ukrzyżowania zbudowano pustelnię Pięciu Braci Polaków wraz z kaplicą poświęconą świętej Marii Magdalenie.
Po jego śmierci w 1620 roku opiekunem sanktuarium został jego syn Jan Zebrzydowski a następnie Michał Zebrzydowski, który rozbudował kompleks klasztorny przez poszerzenie go o drugi wirydarz od strony północnej w latach1654–1655 i wybudował kaplicę Matki Bożej Kalwaryjskiej w latach 1658–1667.
Ostatnia wielka fundatorka, Magdalena Czartoryska w okresie 1680–1720, podjęła się powiększenia kościoła o długą i szeroką nawę i ufundowała też fasadę, dwie wieże przy elewacji frontowej. Wraz ze śmiercią Magdaleny Czartoryskiej kończy się okres wielkich fundatorów. Odtąd ofiary szlachty, duchowieństwa oraz pątników stanowią źródło funduszu na rozbudowę Kalwarii. Przed kościołem urządzono prostokątny dziedziniec odpustowy w 1624 roku zwany Rajskim Placem.
Około roku 1630 wprowadzili nabożeństwo dróżek Matki Bożej. Sława Kalwarii jako sanktuarium maryjnego zwiększyła się jeszcze bardziej z chwilą umieszczenia tu obrazu Płaczącej Madonny. Ofiarował go Stanisław Paszkowski w 1641 roku. Historia kultu obrazu rozpoczęła się, gdy jeszcze w domu właściciela zapłakał on krwawymi łzami. Odniesiony do klasztoru, ściągnął tu rzesze ludzi.
Obraz, uznawany za kopię obrazu z kościoła w Myślenicach, wykonany na początku XVII wieku na płótnie naklejonym na dębową deskę, jest pokryły sukienką bogato haftowaną perłami i drogocennymi kamieniami. W roku 1667 przeniesiono obraz do pięknej, dla niego budowanej kaplicy Matki Bożej Cudownej.
Starania o koronację uwieńczono dopiero 15 sierpnia 1887 roku, w obecności wiernych ze wszystkich dzielnic Polski oraz Węgier, Słowacji, Czech i Śląska. Korony papieża Leona XIII nakładał biskup krakowski Albin Dunajewski.
Dzisiaj sanktuarium kalwaryjskie jest ośrodkiem żywej działalności duszpasterskiej. Wierni przybywają tu najliczniej podczas Wielkiego Tygodnia z Misterium Pasyjnym i Wniebowzięcia NMP z procesją Pogrzebu i Triumfu.
Ze względu na zasięg i liczbę pielgrzymów Kalwaria Zebrzydowska jest bodaj drugim po Częstochowie sanktuarium w Polsce. Była też jednym z ulubionych miejsc modlitwy papieża Jana Pawła II. W 1979 roku Papież Jan Paweł II nadał kościołowi głównemu tytuł Bazyliki Mniejszej. 1 grudnia 1999 roku Sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej – bazylika, klasztor i dróżki – zostało wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Kultury i Natury UNESCO. Przyczyniły się do tego walory krajobrazowe, kulturowe, artystyczne i kultowe Kalwarii.

Kapliczki w Kalwarii Zebrzydowskiej